نقل فرموده است . « 1 » در اين روز ، به قول شيخ « 2 » و كفعمى ، « 3 » حضرت عسكرى عليه السلام وفات كرده و مشهور هشتم و ليكن و در چنين روز ، اوّلِ مرضِ آن حضرت بوده . در اين روز ، سنهء 258 ، معتمد عباسى برادر خود ، موفق را با مفلح به بصره فرستاد به جهت محاربه با صاحب زنج ، و در آن واقعه ، مفلح كشته گشت « 4 » و موفق نيز از محاربه دست كشيد و گذشت تا ماه صفر سنهء 267 ، كه باز موفق به جنگ صاحب زنج بيرون شد و در بصره با او جنگ كرد تا او را بكشت « 5 » و مدت ايام تسلّط و قهر صاحب زنج چهارده سال و چهار ماه بوده و در اين مدت قليل بسيارى از مردم را بكشت و بر زن و طفل ، رحم نمىكرد و ايشان را به قتل مىرسانيد و خانه‌هاى بسيار خراب كرد و آتش زد و مردم در حقّ مقتولين او بر دو نوعند : مكثّر و مقلّل . مكثر گفته‌اند كه جز عالم الغيوب نداند عدد آن كسانى را كه صاحب زنج از بلاد و امصار و قُرا بكشت ؛ چه از كثرت به مرتبه‌اى است كه ممكن نيست در شمار آيد . مقلّل گفته‌اند كه فانى كرد از مردم پانصد هزار نفس . و كلام هر دو فرقه ، مبتنى بر ظن و حدس است . نقل شده كه در يك واقعه در بصره سيصد هزار نفس از مردم بكشت و فتنهء او بر مردم بصره سخت عظيم بود و مردم بصره در ايام او ، به غير از قليلى كه سالم ماندند ، بعضى مقتول و بعضى غريق گشتند و بسيارى از ايشان مخفى و پنهان شده بودند . مردم بصره روزها پنهان بودند و شب‌ها بيرون مىآمدند و سگ‌ها و گربه‌ها را مىگرفتند و از گرسنگى مىخوردند ، تا آنكه سگ و گربه و موش را تمام كردند . پس

--> ( 1 ) . اقبال الأعمال ، ج 3 ، ص 111 - 113 ، باب 4 ، فصل 2 . ( 2 ) . مصباح المتهجّد ، ص 791 . ( 3 ) . مصباح كفعمى ، ج 2 ، ص 596 ، فصل 42 ؛ توضيح المقاصد ، ص 29 . ( 4 ) . كامل ابن اثير ، ج 7 ، ص 252 - 253 ( 5 ) . رك : كامل ابن اثير ، ج 7 ، ص 338 - 355